De Innerlijke Criticus

Ik kan me soms heel bewust zijn van mijn innerlijke criticus. Vooral als die me remt in mijn vrije, spontane stroom: “beter niet doen, want anders vinden ze je niet aardig”, “hoezo er een korte dag van maken? Zo ga je het natuurlijk nooit redden”. De hele dag door is er commentaar op wat ik doe, denk en voel. Eigenlijk maakt het niet zo veel uit wat het is, deze innerlijke stem keurt alles af. Maar van wie zijn kritische stemmen eigenlijk, en waarom keuren ze alles af?

De innerlijke criticus is een samenvattend begrip voor allerlei innerlijke stemmen die we over hebben genomen uit onze cultuur of van onze ouders. Hij (de mijne verschijnt vaak in mannelijke vorm, maar uiteraard kan het ook een “zij” of “onbestemd” zijn) wordt ook innerlijke rechter of superego genoemd. Deze stemmen zijn zowel naar binnen gericht als ook naar buiten gericht, namelijk in de vorm van oordelen op anderen. Het “ontmantelen” van de criticus is een levenswerk en we zullen ons misschien nooit helemaal kunnen bevrijden van zijn bemoeienis.

Hoe ontstaat de criticus?

We zijn van nature nieuwsgierig naar de wereld en onze ervaring, alleen zijn we daarin niet altijd gesteund door onze ouders. Bij het opvoeden hoort dat onze ouders ons leren wat gewenst en ongewenst gedrag is zoadat we kunnen slagen in het leven, op ons werk en in onze relaties. Onze opvoeders vinden het vervelend als we niet doen wat ze zeggen, ze in de rede vallen of ons luidruchtig gedragen. En dat is vervolgens een reden om ons tot orde te roepen. Het kleine kind trekt de conclusie dat het niet goed genoeg is, zijn best moet doen en bepaalde dingen beter niet kan laten zn (denk aan boosheid bv). Deze ouderlijke stemmen hebben we geinternaliseerd, in feite draaien we het programma uit onze jeugd nog steeds af.
Het kind kiest hierbij grofweg 2 strategieen: overnemen wat je ouders goed-/ afkeurden of afwijzen wat je ouders goed/ afkeurden en een tegenovergestelde strategie kiezen.

Een voorbeeld

Je komt uit een chaotisch en emotioneel onstabiel gezin, en je voelt je van jongsaf aan een buitenbeentje in de kinderopvang, school en bij je vrienden. Het is duidelijk dat datgene wat je ouders doen niet zorgt voor liefde en veiligheid. Je conclusie kan zijn dat je maar beter NIET kunt doen wat je ouders van je vragen en je kijkt naar je vrienden, maatschappij of een godsdienst voor wat je wel en niet kunt doen.

De innerlijke criticus is verbonden aan onze egostructuur en zit besloten in onze ideeen, gedachten, overtuigingen, beelden en innerlijke stemmen. Het is een opeenstapeling van allerlei strategieen die we denken nodig te hebben om succesvol, veilig en geliefd te zijn. De criticus stelt de normen en regels die maken dat we een goed en gelukkig persoon zult zijn en ze gelden zowel voor onszelf als de mensen om ons heen. En misschien heb je het weleens opgemerkt, het is nogal lastig om aan zijn hoge normen en eisen te voldoen.

Laat ik hier even heel duidelijk zeggen dat de innerlijke criticus niet goed of slecht is. Sterker nog, heeft je als kind beschermd tegen mogelijke bedreigende ervaringen.

Hoe merk ik hem op?

Belangrijke eigenschappen van de innerlijke criticus:

  • blokkeert je vrije stroom, creativiteit en levenslust

  • waarschuwt je voortdurend dat je je niet belachelijk moet maken

  • staat je niet toe te niksen of te ontspannen

  • staat niet toe dat je de positieve gevoelens die anderen voor je hebben toelaat

De Innerlijke Criticus is aan het werk bij de verwachtingen die we hebben, in het hebben van standaards voor gedrag, in het evalueren en bekritiseren van ons handelen en in het nadenken over consequenties van wat we doen. Een andere activiteit van de Innerlijke Criticus is het maken van vergelijkingen om zo je eigenwaarde te evalueren.

Kortom, wat je ook doet, je doet het niet goed genoeg.

Een paar van zijn uitspraken

  • ik moet perfect zijn

  • niemand vind me aardig

  • het lukt me nooit/ dat is veel te moeilijk

  • iedereen moet zich aan mijn normen houden

Wanneer we onze eigen ervaringen door de bril van de innerlijke criticus bekijken, creeeren we als het ware afstand tussen de wereld en onze eigen ervaring. Het is letterlijk een bril die we opzetten, deze vormt vervolgens een barrière tussen onszelf en onze ervaring. De bril zorgt er ook voor dat ons contact met anderen verkleurd raakt. We zien de ander niet meer voor wie hij of zij echt is, we kijken door de bril van verwachtingen, normen en regels over hoe een anders zou moeten zijn. Vanuit daar kan het heel lastig zijn voor ons om ons hart te openen of gewoon aanwezig te zijn.

Effecten

De criticus keurt dus alles af wat je doet. Linksom of rechtsom, je doet het nooit goed genoeg. Zijn stem is eisend en dat roept veel gevoelens op, bijvoorbeeld faalangst, perfectionisme, weinig zelfvertrouwen en depressie.

De continue oordelen hebben ook een lichaamelijk effect: je voelt namelijk alsof je je innerlijk moet wapenen, klaar staan voor de strijd. Vervolgens verstijft ons lichaam, verkrampt, je alertheid en vermogen op situaties te reageren vertraagd, we zitten continu in de stress. We zijn zo bang dat de criticus weleens gelijk zou kunnen hebben (= je bent niet goed genoeg) dat we ons best doen om aan zijn eisen te voldoen.

En hoe nu verder?

De innerlijke criticus kan transformeren in een belangrijke adviseur in ons eigen systeem. Een “volwassen” criticus kan ons helpen passende grenzen te stellen, geeft je een scherp concentratievermogen of kan je helpen de juiste adviesen in te winnen zonder het gevoel te geven dat dit een teken is dat je tekortschiet. De criticus was van origine een beschermer, die je de pijn in het leven wilde sparen en deze rol zou hij ook weer kunnen innemen.
Een belangrijke stap hierin is het ontwikkelen van lichaamsbewustzijn. Door je lichaamsbewustzijn te trainen maak je als het ware contact met de ruimte achter of rondom de criticus. Deze ruimte is verbonden met wie je echt bent (ofwel je ziel). Je kunt haar bijvoorbeeld ervaren als echte, gevoelde aanwezigheid. Maar ook andere kwaliteiten horen bij deze ervaring, zoals helderheid, intelligentie, compassie, spontaniteit of kracht.

Oefeningen

Teken je criticus

Benodigheden: papier en tekenpennen binnen handbereik
Ga op een fijne plek zitten en sluit even de ogen. Herinner je wat zinnen die je vaak hoort van je criticus. Probeer niet naar de zinnen te luisteren, maar kijk naar de criticus zelf. Hoe ziet hij of zij eruit? Is het een man of een vrouw? Is hij/zij oud of jong? Waar bevindt hij zich? Neem de tijd om hem goed te bekijken. Lijkt hij op iemand die je kent? Veranderd hij als je kijkt?
Pak je pennen en teken hem helemaal uit, zo gedetailleerd als je kunt.
Hoe voelt het om hem te tekenen? Voel je je lichaam nog, je ademhaling? Blijf gewaar wat je dit met je doet en stop als het te lastig is.

Kijk in de spiegel

Ga op een fijne plek zitten en sluit even je ogen. Haal vervolgens een paar keer diep adem, en laat tijdens de uitademing alle lucht uit je longen stromen. Laat los.

Nu ga je je ogen openen en jezelf in de spiegel in de ogen kijken. Wat gebeurd er in je? Blijf je lichaam voelen. Zijn er gedachtes? Meningen? Wat vind je van jezelf? Spreek hardop uit welke gedachtes er zijn in je hoofd. Wat heeft de criticus te zeggen over je uiterlijk? En over wie je bent als persoon?
Wat doet dit met je om je oordelen over jezelf hardop uit te spreken? Wordt je boos? Verdrietig? Voel wat er met je gebeurd. Van wie is deze stem? Herken je hem of haar als die van je vader/ moder/ vriend/ vriendin? Wat doe je in je leven om de stem te ontvluchten?

Het kan heel onprettig zijn om echt te horen wat de criticus van je vind. Hij kan ons enorm in de greep hebben, en het kost heel veel energie om deze stemmen te ontkennen. Het is daarom belangrijk om goed te blijven ademen tijdens de oefening en oogcontact te blijven zoeken met jezelf.
Als je voelt dat het te intens wordt of je genoeg informatie hebt kun je de oefening stoppen. Schud je lichaam zachtjes, streel over je huid en zucht een paar keer, zodat de onprettige spanning uit je lichaam kan vloeien.

Als er verdriet of woende is opgekomen kun je daar aandacht aan besteden. Waar ben je boos op of verdrietig om?
Het kan ook dat je ineens heel veel zachtheid ervaart naar jezelf. Dat is mooi om te koesteren en helemaal op te nemen in jezelf.
Een fijn afsluiting is om een momentje te nemen om de vraag te beantworden:
Wie zou je zijn zonder deze stemmen? Hoe zou je lichaam voelen, hoe zou je je verhouden tot andere mensen?

Ruim lichaamsbewustzijn

Hier vind je oefeningen om je lichaamsbewustzijn te verruimen.

Meer weten? Lees en kijktips

Boeken
Hall en Sidra Stone – De innerlijke criticus ontmaskerd
Byron Brown – Zie jezelf in mildheid

Online
Byron Brown Youtube